HABİL VE KABİL’DEN BU YANA KURBAN…

Bu yazı boyunca “Kurban[i]” kelimesini, aksini belirtmediğim sürece kan dökülen dini ritüeller için kullandım. Bunu belirtmekten maksadım tek ve çok tanrılı dinlerin hemen tümünde kan dökülmeden uygulanan kurban ritüellerinin de bulunmasıdır. 

Görsel: Kabil’in Habil’i ölüme götürüşü, James Tissot’un tablosu.Kaynak Wikipedia.

KABİL VE HABİL

Eski Ahit insanoğlunun var oluşunu Âdem ile Havva’ya dayandırır. Büyük oğullarının adı Kabil, küçük olanın ise Habil’dir. Kabil çiftçilik, Habil ise çobanlık yapmaktadır. Her ikisi de evlilik çağına geldiklerinde Âdem, Hâbil’in ikizi Lebûda’yı Kābil’le, Kābil’in ikizi Aklîmâ’yı da Hâbil’le evlendirme konusunda “Allah’tan talimat” almıştır. Kabil bu karara itiraz eder çünkü Aklîmâ daha güzeldir. Bunun üzerine Âdem her iki oğluna da Allah’a birer kurban sunmasını buyurur. Hangisinin verdiği kurban kabul edilirse Aklîmâ ile evlenecektir. Çiftçilik yapan Kabil, verdiği kurbanı topraktan elde ettiği ürünlerden seçerken, Habil sürüsünün en güzel koçunu kurban olarak verir. Kabil’in “ottan çöpten” kurbanı kabul edilmeyip Habil’in kurban olarak verdiği koç makbul olunca kıyamet kopar. Çıkan kavgada Kabil küçük kardeşi Habil’i öldürür[ii]

Kabil ile Habil’in öyküsü bize kurban geleneğinin ne denli eski ve güçlü bir inanca dayandığını anlatır. İnsanoğlu, baş edemediği, anlayamadığı, korktuğu doğa güçlerini memnun etmek, bereketli av seferleri yapmak, tarladan daha iyi ürün almak, kendi olanakları ile elde edemeyeceği olanak ve zenginliklere kavuşmak, iktidarların/zalimlerin zulmünden korunmak, kendisini ve ailesini hastalıktan, düşmanlardan ve ölümden korumak, ölümden sonraki dünyada iyi bir yer edinmek günahlarından arınmak için kurban ritüeline başvurmuştur.

İSLAM ÖNCESİ TÜRK TOPLULUKLARINDA KURBAN

Onuncu yüzyıl başlarında Oğuzların yurduna kapsamlı bir seyahat gerçekleştiren İbn Fadlan’ın seyahatnamesi bize değerli bilgiler aktarmıştır. Ölen bir kişinin mezarında kurban verilmesi bir-iki gün geciktirilirse, topluluğun ileri gelenlerinden bir yaşlı kişi, “ölen falancayı rüyamda gördüm, bana; işte görüyorsun! Arkadaşlarım beni geçtiler. Yalın ayak yürümekten, onları takip etmekten ayaklarım çatladı. Onlara yetişemiyorum, tek başıma kaldım” dediğini aktarır.  İbn Fadlan, yaşlı kişinin bu tür bir uyarısı üzerine Oğuzların derhal o kişinin atlarından keserek başlarını ve derilerini mezarın yanına sırıklara astıklarını nakleder. Herodot bir İskit kralının ölümünden sonra 50 atın boğularak mezara yerleştirildiğini, ölümünün birinci yılında da onun en güzel atlarından elli tanesinin boğulup iç organlarının çıkartıldığını, içlerinin temizlenerek saman doldurulduğunu ve dikildiğini yazmıştır. Atın kurban edilmesi Hun ve Göktürkler dahil olmak üzere tüm bozkır kültürlerinde yaygın bir uygulamadır. Türklerde at dışında koyun, öküz, deve ve geyik kurbanı da görülmüştür. Hatta Çin kaynaklarına göre bazı yörelerde atın boynuzunun olmaması, koçun ise ay şeklindeki boynuzları nedeniyle tercih edildiği anlaşılmaktadır.

Dede Korkut hikayelerinde kurban ritüelinin en çarpıcı örneklerinden birine rastlarız: Bayındır Han, her yıl bağlı beylerine verdiği şölende bir yere ak, bir yere kızıl, bir yere de kara otağ̆ diktirmiş̧, oğlu olanlar ak otağda, kızı olanlar kızıl otağda, çocuğu olmayanların kara otağda ağırlanmasını emretmiş. Şölende kara otağa, kara keçe üzerine oturtulan ve kara koyun etinden yahni sunulan Dirse Han, eşine “Tanrı bize bir oğul vermez, nedendir” diyerek serzenişte bulunmuştur. Dirse Han’ın eşi kocasına; “attan aygır, deveden erkek deve, koyundan koç̧ kes, olur ki Tanrı bize topaç̧ gibi bir çocuk verir” der ve Dirse Han eşinin bu önerisini dinler ve oğulları Boğaç Han doğar. 

Dede Korkut’un heykeli Aşkabat, Türkmenistan. Görsel kaynağı Wikipedi.

Kırgızların ünlü Manas destanında da bir kurban ritüelini görüyoruz. Manas Destanı yiğitlerinden Almambetin savaştan önce arkadaşı Çuvak’a “Ölürsem benim kemiklerimi Talas’a götür, yaylaya göm, atım sarıalayı bana kurban kesip bırak” demiştir. 

Türklerin Anadolu topraklarına geldiği dönemde İslamiyet’i kabul etmiş olmaları sonucu at kurbanının ortadan kalktığını ama kılık değiştirerek sürdüğünü görüyoruz. Selçuklu Sultanı İzzeddin Keykavus, babasının türbesine nöbette bulundurulması için bir at tayin ettirmiş̧ ancak İslam inancı etkisiyle bu at kesilmemiştir. 

İNSAN KURBAN ETME[iii]

Tarih boyunca insan kurban etmeye dayalı örnekler, hemen daima bir ruhban sınıfının varlığına ve bu sınıfın gücüne işaret eder. Soylu yönetici sınıfı ile ruhban sınıfının kadim iş birliği sonucunda insanların kurban edilmesi, siyasal iktidarlara topluma gözdağı vermek için müthiş bir fırsat vermiştir. Finikeliler savaşa gitmeden önce çocuk kurban etmezlerse başarılı olamayacaklarına inanırdı. Hindistan’da Thug tarikatı 19. Yüzyılda tanrıçaları Kali için bine yakın insanı ruhmal adı verilen bez parçaları ile boğarak kurban etmişlerdir.

Tanrıça Kali. Görsel kaynağı Wikipedi.

İnsan kurbanına ait en çarpıcı ve kanlı ritüelin Mezoamerika kültürlerine ait olduğu söylenebilir. Aztek ve Maya’larda, genellikle savaş esiri olan kurbanlar, tapınak olarak kullanılan piramitlerin tepesindeki sunak taşına yatırılır, başrahibin yardımcıları kurbanı kol ve bacaklarından tutarlardı. Başrahipler, ellerindeki obsidyenden yapılma bıçakla esirin karın/göğüs boşluğunu yararlar ve kurban ölmeden önce elleriyle kalbini söküp dışarı çıkarırlardı. Bugünkü bilgilerimiz, bu törenler sırasında aynı gün içinde binlerce kişinin kalplerinin sökülerek kurban edildiğini göstermektedir[iv].

Kelt rahibi Druid.

Çok güçlü bir ruhban sınıfı oluşturan Kelt topluluklarında da Druid adı verilen rahiplerce insan kurban edildiğini gösteren güçlü kanıtlar bulunmaktadır. Eski Roma uygarlıklarında da insan kurban etme ritüelinin bulunduğu, M.Ö 97 yılında Roma Senatosu tarafından insan kurban edilmesinin yasaklandığını görüyoruz. Roma’da insan kurban edilmesinin yasaklanması ile Hristiyanlığın ortaya çıkışı arasındaki sürenin kısalığı, zamanlamanın manidar olduğuna işaret etmektedir. 

GÜZELLİK YARIŞMASI

Truva savaşı öncesi yaşanan tek bir kurban ritüeli, yüzyıllar boyunca pek çok sanatçıya ilham kaynağı olmuştur. İnsanların kurban edilmesindeki en şiddetli kırılma noktası, Truva savaşı öncesinde İphigenia’nın kurban edilme girişimidir. Nasıl mı?

Mitolojiye az da olsa aşinalığınız, az buçuk kulak dolgunluğunuz varsa tarihin ilk güzellik yarışmasını hatırlayacaksınız. Bıraksanız birbirinin gözünü oyacak üç tanrıçadan en güzeline verilmek üzere bir elma atılır ortaya. Zeus uyanık, kararı kendisi vermek istemez. Hera, Athena ve Afrodit’ten hangisinin en güzel olduğunu belirlenmesinde “bilirkişilik” yapmak üzere Truva kralı Priamos’un oğlu Paris’i görevlendirir. Zavallı Paris, üç tanrıçanın üçünü de memnun etmenin yolu yok, birinden birini seçmek zorundadır. Tanrıçalar işi şansa bırakmazlar, Paris’e açıkça rüşvet teklif ederler. Hera krallıklar ve imparatorluklar, Athena üstün savaş becerileri ve bilgelik, Afrodit ise dünyanın en güzel ölümlü kadınının aşkını vadeder. Paris, içlerinde en güzel olduğu için mi yoksa dünya güzeli bir kadının aşkını tercih ettiği için mi bilinmez ama Afrodit’i seçer, başı da beladan kurtulmaz. Kolayca tahmin edebileceğiniz gibi yaptığı bu tercih yüzünden iki güçlü tanrıça, Hera ve Athena’yı kendine düşman etmiştir. 

Paris’in Yargısı, Walter Crane | Fotoğraf: antiquemythology.com

Truvalı Paris’in yaşadığı dönemde dünyanın en güzel kadını Sparta Kralı Menelaus’un karısı Helen’dir.  Afrodit nasıl bir dümen çevirdiyse Paris ve Helen birbirlerine âşık olurlar ve tanrıçanın yardımı ile Sparta sarayından kaçıp Truva’ya varırlar. İşte kızılca kıyamet o zaman kopar: Sparta Kralı Menelaus konuyu gurur meselesi yapar ve Miken Kralı ağabeyi Agamemnon’dan yardım ister. Diğer Yunan krallarının desteği ile muazzam bir ordu ve donanma hazırlanır. Bu öykünün, Yunan şehir devletlerinin böyle bir savaş makinasını bir araya getirmelerinin sebebinin Sparta kralı Menelaus’un kırılan gururunu tamir etmek olduğu mesajını vermesine bakmayın. Bunca büyük bir orduyla Truva’ya saldırılmasının gerçek sebebi terkedilmiş bir kocanın kıskançlık krizi değildir. İyice palazlanmış Yunan şehir devletleri Anadolu’yu ilhak etmek istemekte ve bu yolla Asya’ya egemen olma planları yapmaktadırlar. Helen’in kocasını bırakıp sevgilisiyle Truva’ya kaçması savaşın bahanesidir. Dev donanma Agamemnon’un komutasında hazırlanır; hazırlanır ama minik bir rüzgârgülünü bile kıpırdatacak rüzgâr yoktur. Kâhinler rüzgârları Artemis’in serbest bırakmadığını ve onu memnun etmek için bakire bir kızın kurban edilmesi gerektiğini bildirirler. Kurban olarak seçtikleri kişi ise kral Agememnon’un kızı İphigenia’dır. Agamemnon itiraz eder, mırın kırın eder ama kral olması kâhinlere sökmez, rüzgârın esmesi için İphigenia kurban edilmelidir. Kahinlerin bu hamlesi, ruhban sınıfının soylu yönetici sınıfa bir meydan okumadır. Rüzgârın çıkması için bekleyen devasa ordunun baskısını kaldıramayan Agememnon kızının kurban edilmesini kabul eder. Nedir, tam kurban töreni sırasında Artemis bir dişi geyik gönderir, kurtardığı İphigenia’yı ise kendine ait bir tapınakta rahibe olarak görevlendirir. 

The Sacrifice of Iphigenia (1757) by Giovanni Battista Tiepolo.

Neden antik çağ insanının muhayyilesinde İphigenia kurtarılmıştır? Anadolu topraklarını istila ederek daha da güçlenecek olan soylu yönetici sınıfına “kimin patron olacağını” göstermeye çalışan ruhban sınıfı krala meydan okumuş ve onun otoritesi karşısına kendi dinsel gücünü koymuştur. İnsanların kurban edilmesi ruhban sınıfına kontrol edilmesi zor bir güç vermektedir. Bu güçle din adamları, asalete dayalı siyasi iktidar sahipleri için bir tehlike haline gelmiştir. Kral Agamemnon’un kızının kurban edilmesi sembolik bir anlam taşır. Artemis’in kurtardığı İphigenia değil, Agamemnon ve onun sınırsız yetkileridir. İnsanlık tarihinin geçirdiği binlerce yıl içinde krallar uyruklarının itaati için gerekli koşulları sağlamış ve kendilerini tanrının yeryüzündeki temsilcisi olarak kabul ettirmeyi başarmıştır. Bunun sonucu olarak hükümdarlar, ruhban sınıfının sahip olduğu insan kurban edilmesine ait yetkeyi “idam cezası” olarak uygulama imkanına sahip olmuşlardır. 

SEMAVİ DİNLERDE KURBAN

Semavi dinler kadim kurban geleneğinin sürdürülmesinde farklı içtihatlar taşır. Kurban konusundaki ana kaynak hiç kuskusuz Eski Ahit’tir. Eski Ahit Tekvin 22. Bap’da yer alan ve İbrahim’in oğlu İshak’ı[v] kurban edecekken meleğin kendisine bir koç getirmesi, Artemis’in getirdiği geyik miti ile göz alıcı benzerlikler taşmaktadır[vi].  

İbrahim ve İshak. Kaynak Wikipedi.

Yahudilikte kurban sunumu günümüzde devam etmemektedir. Bunun sebepleri hakkında Yahudi din adamları ve teologlar arasında bitmek bilmez tartışmalar, görüş ayrılıkları mevcuttur. En yaygın görüşe göre, Kudüs’te bulunan Kutsal Tapınağın[vii][viii] M.S 70 yılında Romalılar tarafından yıkılmasıyla kurban ritüelinin uygulanma şartları ortadan kalkmıştır[ix].

 Hristiyanlıkta hayvanların kurban edilmesine dair hüküm olmasa da İsa’nın havarileri ile yediği son yemekte kanının şarap, bedeninin ekmek olarak tanımlandığı kabul edilir. Kendisini kurban ettiğine inanılan İsa’nın bedeni, ayinlerde ekmek ve şarap olarak yenerek bir tür metaforik kurban ritüeli gerçekleştirilmektedir. 

Kaynak Pixabay.

SONUÇ OLARAK 

Günümüzde insan kurban etme geleneği yok. Artemis’in gönderdiği dişi geyik, Cebrail’in getirdiği koç “işe yaramış” görünüyor. Kan dökerek uygulanan kurban ritüeli dini bir yaptırım olmaktan çıkarak geleneğin baskısına, sosyal prestij hırsına ve derin dondurucuda et ihtiyacına dönüşmüş durumda. Kaldı ki günümüz dünyasında, kurban edilen hayvanların üstüne binerek Sırat köprüsünden geçileceğine dair bir inancı koruyan ve savunanlar büyük ölçüde radikal dini akımlara doğru itiliyorlar, itildiler. Ama en önemlisi, semavi dinler yaşadığımız küresel COVID-19 salgını karşısında hiç hazır olmadıkları bir “sınava” zorlanıyorlar. Nasıl mı? Bu da başka bir yazımın konusu olsun; siz okuduğunuz sürece yazmaya devam!

DİPNOTLAR


[i] Kurban sözcüğünün kaynağı Arapçadır. Allah’a veya tapınılan üstün güce yakınlaşmayı, yakın olmayı ifade eder. Arapça’da “krb” kökünden gelmektedir. 

[ii] Kabil’in Habil’i öldürmesi nedeniyle bazı yazarlar/düşünürler semavi dinlere göre tüm insan soyunun Kabil’den gelme olduğunu ileri sürmüşlerdir. Oysa Eski Ahit’e göre Adem ve Havva’nın bir oğulları daha vardır ve adı Şit’dir. Kabil’in soyu Nuh tufanından önce yok olmuş ama Şit’in sekizinci kuşaktan torunu olan Nuh’un üç oğlu; Sam, Ham ve Yafes insan ırkını devam ettirmiştir. 

[iii] İnsanların kurban edilmesiyle karıştırılan, bazı yanlarıyla benzerlikler gösteren ama kurban ritüeli olarak görülmemesi gereken bir başka ritüeli hatırlatmak istiyorum. Daha çok bazı Güney Amerika, Okyanusya yerlilerinde görülen, tutsakların öldürüldükten sonra bazı organlarının veya büyük kısmının yenmesi kurban değildir. 

[iv] İnsanların kurban edilmesini vahşilik, barbarlık olarak niteleyenlere şunu hatırlatmak isterim. 2003 yılında Irak’ta “insanların özgürleştirilmesi, Irak’a demokrasi getirilmesi” için ABD ve müttefiklerinin gerçekleştirdiği işgal sonucu yüzbinlerce sivil katledilmiştir.

[v] İslamiyet’te İshak’ın yerini İsmail almıştır. 

[vi] “VE bu şeylerden sonra, vaki oldu ki, Allah İbrahim’i deneyip ona dedi: Ey İbrahim ve o: İşte ben, dedi. Ve dedi: Şimdi oğlunu, sevdiğin biricik oğlunu, İshak’ı al ve Moriya diyarına git ve orada sana söyleyeceğim dağların biri üzerinde onu yakılan kurban olarak takdim et. Ve İbrahim sabahlayın erken kalktı ve eşeğine palan vurdu ve kendisiyle beraber uşaklarından ikisini ve oğlu İshak’ı aldı ve yakılan kurban odunlarını yardı ve kalkıp Allah’ın kendisine söylemiş olduğu yere gitti. İbrahim üçüncü gün gözlerini kaldırıp uzaktan o yeri gördü. Ve İbrahim uşaklarına dedi: Siz burada eşekle beraber kalın ve ben çocukla beraber oraya gideceğim ve secde edip yanınıza döneriz. Ve İbrahim yakılan kurban odunlarını alıp oğlu İshak’a yükletti ve ateşi ve bıçağı kendi elinde taşıdı ve onların ikisi birlikte gittiler. Ve İshak babası İbrahim’e söyleyip dedi: Ey baba ve dedi: İşte ben, oğlun. Ve dedi: İşte ateş ve odun; fakat yakılan kurban için kuzu nerede? Ve İbrahim dedi: Oğlum, yakılan kurban için kuzuyu Allah kendisi tedarik eder. Ve onların ikisi birlikte gittiler. Ve Allah’ın kendisine demiş olduğu yere vardılar ve İbrahim orada bir mezbah yaptı ve odunları dizdi ve oğlu İshak’ı bağlayıp onu mezbah üzerine, odunların üstüne koydu. Ve İbrahim elini uzattı ve oğlunu boğazlamak için bıçağı aldı. Ve Rabbin meleği göklerden onu çağırıp dedi: İbrahim, İbrahim; işte ben, dedi. Ve dedi: Elini çocuğa uzatma ve ona bir şey yapma; çünkü ̈ şimdi bildim ki, sen Allahtan korkuyorsun ve kendi biricik oğlunu benden esirgemedin. Ve İbrahim gözlerini kaldırıp gördü̈ ve işte, arkasında bir koç çalılıkta boynuzlarından tutulmuştu ve İbrahim gidip koçu aldı ve oğlunun yerine onu yakılan kurban olarak takdim etti.”

[vii] Birinci Tapınak MÖ 586 yılında Babilliler tarafından tahrip edilmiştir.

[viii] Kutsal Tapınağın yıkıntılarının üzerine, 687-691 yılları arasında Emevi Halifesi Abdülmelik bin Mervan tarafından Kubbet-üs Sahra adlı bina inşa edilmiş, daha sonra da hemen yanına Mescid-i Aksa camii inşa edilmiştir. Günümüzde bazı Yahudi mezhepleri bu iki binanın yıkılarak yerine 3. Kutsal Tapınağın yapılmasını savunmaktadırlar. 

[ix] Romalılar tarafından M.S 70 yılında yıkılan tapınak Yahudilerin yaptıkları ikinci tapınaktır. Birinci Tapınak MÖ 586 yılında Babilliler tarafından tahrip edilmiştir. Ortodoks Yahudi inancına göre Mesih’in gelmesiyle 3. tapınak inşa edilecek ve kurban geleneği yeniden başlayacaktır. Ancak günümüzdeki Yahudi din adamlarının çoğu kurban geleneğinin yeniden başlamasının olanaklı olmadığına inanmaktadırlar. 

HABİL VE KABİL’DEN BU YANA KURBAN…” için 9 yorum

  1. Bazı yorumlara göre kurban kan akıtmak değil servetinin bir kısmını dağıtmak olarakta geçiyor.
    Hep tartışılma konusudur ya zaten, kurban kesme bir çocuk okut ya da bir fakirin hayatını iyileştir gibi, açıkçası bu bana daha yakın geliyor.

    Ellerinize, yüreğinize sağlık sevgili hocam.
    Bayram sizin için nasıl kutlu sayılıyor ise o şekliyle bayramınızı tebrik eder sevgiler sunarım.

    Liked by 1 kişi

  2. Doğan Bey,uzun zamandır sizi okuyamamıştım.Kurban yazınız bir harika .Onca kaynaktan süzerek bize bu bilgileri ulaştırdığınız için teşekkürler.Yüreğinize kaleminize sağlık.

    Liked by 1 kişi

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s